رێژه‌یه‌كی زۆری ئاو له‌ گه‌وره‌ترین مانگی كۆمه‌ڵه‌ی خۆر دۆزرایەوە    
(15/3/2015)



گه‌وره‌ترین مانگی كۆمه‌ڵه‌ی خۆر بە ناوی (گانه‌مید - Ganymede)ه‌ و له‌ خولگه‌ی (جوپیته‌- Jupiter)یه‌، ئه‌وه‌نده‌ ئاوی ژێر زه‌وی له‌ خۆی گرتووه‌ كه‌ زۆر له‌ هه‌موو ئاوی ده‌ریا و زه‌ریاكانی سه‌ر زه‌وی زیاتره‌.

زانایان زۆر ئاسوده‌ن له‌ هه‌بوونی ئه‌و زه‌ریایانه‌ی له‌سه‌ر ڕووه‌ لوس و سه‌هۆڵاویه‌كه‌ی ئه‌و (مانگ)ه‌ هه‌ن.

به‌ڵگه‌كانی رابردوو له‌سه‌ر ده‌رخستنی زه‌ریاكان له‌سه‌ر رووه‌كه‌ی و چاودێریكردنی له ‌لایه‌ن كه‌شتی ئاسمانی (گالیلیۆ) كه‌ ساڵانی 1990 چه‌ند گه‌شتێكی به‌سوودی خسته‌ به‌رده‌ست، به‌ڵام (ته‌لێسكۆپی هه‌بڵ ی ئاسمانی - Hubble Space Telescope) له‌ چاودێرییە‌كی تازه‌دا له‌ ئۆنلاین له‌ رۆژنامه‌ی (جیۆفیزیكاڵ ڕیسێرچ) بڵاوی كرده‌وه‌ كه‌: زانایانی فیزیكی ئاسمانی هه‌موو گومانه‌كانیان لابرد كه‌ پێشتر هه‌بوون.

(گانه‌مید - Ganymede) ئێستا لە ڕیزی مانگه‌كانی (یۆرۆپا)ی جوپیته‌ و هه‌ردوو مانگی (ساتورن - Saturn)ە كه‌ ( تیتان و ئینسیلادۆس)ن و زه‌ریا هه‌یه‌ له‌سه‌ر رووه‌كه‌یان و شوێنێكی باشن بۆ به‌دوای ژیاندا گه‌ڕان.

(سێریز - Ceres) كه‌ گه‌وره‌ترین پارچه‌یه‌ له‌ پشتێنه‌ی ئاسترۆیددا، له‌وانه‌یه‌ له‌ژێر خاكه‌كه‌یدا زەریا هه‌بێت.

دۆزینه‌وه‌یه‌كی تازه‌ ده‌ریخستووه‌ له‌ رێگه‌ی چاودێری (هه‌بڵ - Hubble) ی پشتێنەی موگناتیسی (گانه‌مید)ه‌ وه‌، دوو پشتێنه‌ی رووناكی ئاسمانی سەوز (ئه‌ورۆڕاڵ - Auroral) ده‌رده‌كات كه‌ له‌ وێنه‌كه‌دا دیاره‌ و بە ره‌نگی (سه‌رو بنه‌وشه‌یی) ده‌رده‌كه‌وێت. به‌ هۆی كارلێككردنی له‌گه‌ڵ ده‌شتی موگناتیسی خودی (جوپیته‌)وه، ئەم پشتێنانەی چواردەوری مانگەکە لە جوڵەی بەردەوامدان.

هه‌روه‌ها سێیه‌م پشتێنەی موگناتیسی هه‌یه‌ كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ ده‌رده‌چێ له‌ به‌رگێكی كاره‌بایی ئاوی سوێری زەریای ژێر مانگەکە.

لێكۆڵینه‌وه‌كانی (هه‌بڵ) پێشنیازی ئه‌وه‌مان بۆ ده‌كەن زه‌ریاكه‌ قوڵتر نیه‌ له‌ 330كم له ‌ژێر خاكه‌كه‌یه‌وه‌.
وەرگێڕان: دارا عەلی
سەرچاوە: news.sciencemag.org