سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ پیسبوونی‌ ژینگه‌    
(11/6/2013)



گرنگترین چه‌مك سه‌باره‌ت به‌ پیسبوون ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سروشت له‌ باری‌ هاوسه‌نگی‌ خۆیدا ده‌رچووه‌ له‌ هه‌ر یه‌ك له‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی‌ ژیان كه‌ بریتین له‌ ئاو و هه‌وا و خاك، به‌پێی‌ چه‌ندیه‌تی‌ و چۆنیه‌تی‌ جیاوازه‌ له‌ ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كی‌ تر، كه‌ هه‌ریه‌ك له‌مانه‌ سه‌ره‌نجام ده‌بێته‌هۆی‌ هه‌ڕه‌شه‌كردن له‌سه‌ر باری‌ ئاسایی‌ ژیانی‌ مرۆڤ و ئاژه‌ڵ و ڕووه‌ك. پیسبوونی‌ ژینگه‌ و كاریگه‌رییه‌كانی‌ پیسبوونی‌ ژینگه‌ بریتییه‌ له‌ تێكچوونێكی‌ داوا نه‌كراو كه‌ ڕووده‌دات له‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ فیزیایی‌ و كیمیاوی‌ و بایه‌لۆجی‌ له‌ناو ئاو و هه‌وا و زه‌وی‌، كه‌ سه‌ره‌نجام ده‌بێته‌هۆی‌ زیانگه‌یاندن به‌ لایه‌نه‌كانی‌ ژیانی‌ مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ساره‌ جوان و قه‌شه‌نگه‌، زۆربه‌ی‌ كاتیش ئه‌م تێكچوونه‌ نا پێویسته‌ به‌هۆی‌ چالاكی‌ پیشه‌سازی‌ و هه‌وڵدانی‌ مرۆڤ بۆ پڕكردنه‌وه‌ی‌ پێداویستییه‌كانی‌ ڕۆژانه‌ی‌ خۆی‌ دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ بێبه‌زه‌ییانه‌ كه‌وتۆته‌ وێزه‌ی‌ ئه‌م سامانه‌ مرۆیی‌ و سروشتییانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ بێ به‌رنامه‌ و بێ گوێدانه‌ ئاینده‌ی‌ نه‌وه‌ی‌ دواڕۆژ و ژینگه‌ی‌ سروشتی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ی‌ كه‌ تیایدا ده‌ژیت. پیسبوون به‌هۆی‌ مانه‌وه‌ی‌ پاشه‌ڕۆ به‌كارهاتووه‌ پیشه‌سازییه‌كان لایه‌نێكی‌ تری‌ مه‌ترسی‌ كێشه‌ی‌ ئه‌مڕۆی‌ كۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تییه‌. بێگومان به‌هۆی‌ زیادبوونی‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ هه‌ساره‌ی‌ زه‌وی‌ و زۆربوونی‌ خواست له‌سه‌ر كاڵا و شتومه‌ك، پاشه‌ڕۆ زیانبه‌خشه‌كانیش شانبه‌شانی‌ ئه‌م زیادبوونه‌ زۆر ده‌بێت. پیسبوونی‌ ژینگه‌ له‌ ڕۆژگاری‌ ئه‌مڕۆماندا به‌ڵگه‌یه‌كی‌ حاشا هه‌ڵنه‌گره‌، بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ ئه‌م كێشه‌یه‌ش پێویستمان به‌ بیركردنه‌وه‌ و پلاندانان و توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و مه‌یدانی‌ هه‌یه‌ پێش ئه‌وه‌ی‌ دۆخه‌كه‌ بچێته‌ باری‌ مه‌ترسیدار. چڕی‌ دانیشتوان و كۆبوونه‌وه‌یان له‌ ناوچه‌یه‌كی‌ دیاریكراودا هۆكارێكه‌ بۆ به‌كارهێنانی‌ ده‌رمان پڕژێنه‌ جۆراوجۆره‌ مێرووكوژه‌كان. زۆرجار ئه‌م پاشه‌ڕۆیانه‌ له‌گه‌ڵ ئاودا تێكه‌ڵاو ده‌بن و ده‌بنه‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ چه‌ندین مه‌ترسی‌ كه‌ له‌ پاشه‌ڕۆژدا كارده‌كه‌نه‌ سه‌ر ده‌رامه‌ته‌ سروشتییه‌كان و سه‌ره‌نجام مه‌ترسی‌ له‌سه‌ر ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ دروست ده‌كات، وه‌كو پیسبوونی‌ ئاوی‌ ناوچه‌ كه‌نارییه‌كانی‌ مه‌كسیك و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا به‌هۆی‌ دروستبوونی‌ په‌ڵه‌ی‌ نه‌وتی‌ گه‌وره‌ له‌ نزیك ناوچه‌ كه‌ناراوییه‌كان. ده‌وڵه‌تانی‌ جیهانی‌ سێیه‌م به‌ پله‌یه‌كی‌ به‌رز پیسبوونی‌ ژینگه‌یان تێدا زۆره‌، به‌تایبه‌تی‌ پیسبوونی‌ ئه‌ندامیی‌ كه‌ سه‌ره‌نجام چه‌ندین نه‌خۆشی‌ درێژخایه‌نی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا بڵاوكردۆته‌وه‌ به‌هۆی‌ كه‌ڵه‌كه‌بوونی‌ پاشه‌ڕۆ زیانبه‌خش و بێكه‌ڵكه‌كان، به‌ڵام شانبه‌شانی‌ ئه‌مه‌ش ده‌وڵه‌ته‌ پێشكه‌وتووه‌كان به‌رپرسی‌ یه‌كه‌من له‌ تێكدان و مه‌ترسی‌ خستنه‌ سه‌ر ئاسایشی‌ ژیانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌ گشتی‌ كه‌ زۆر جار ده‌وڵه‌ته‌كانی‌ تر باجی‌ ئه‌م پیسبوونه‌ ده‌ده‌ن، به‌تایبه‌تی‌ پیسبوونی‌ ئاو و هه‌وا و خاك به‌ مادده‌ی‌ ئه‌ندامیی‌، چونكه‌ ئاشكرایه‌ پیسبوونی‌ ژینگه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ خۆی‌ ده‌رده‌چێت و سنووری‌ سیاسیی‌ وڵاتانی‌ تر ده‌بڕێت. سه‌رچاوه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ پیسبوونی‌ ژینگه‌ پیسبوونی‌ پێكهێنه‌ره‌كانی‌ هه‌وا: أ‌- جگه‌ره‌كێشان: به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ مردن و بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ چه‌ندین نه‌خۆشی‌ به‌هۆی‌ جگه‌ره‌كێشانه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ لاوازبوونی كرداری‌ هه‌ناسه‌دان و نه‌خۆشییه‌كانی‌ دڵ و شێرپه‌نجه‌ی بۆری‌ قورگ به‌هۆی‌ مادده‌ی‌ نیكۆتینی‌ ناو جگه‌ره‌كه‌ له‌ كاتی‌ كێشانی‌ و چوونه‌وه‌ ژووره‌وه‌ی‌ دووكه‌ڵ و مادده‌ ژه‌هراوییه‌كه‌. ب‌- سه‌رچاوه‌كانی‌ وزه‌: سه‌رچاوه‌كانی‌ سوود لێوه‌رگرتن له‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ سووته‌مه‌نی‌ بریتییه‌ له‌ خه‌ڵوزی‌ به‌ردین، گاز، به‌نزین، نه‌وتی‌ ڕه‌ش...هتد. له‌ سووتانی‌ هه‌ریه‌ك له‌م سه‌رچاوانه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ ده‌رچوونی‌ هه‌ندێك ڕه‌گه‌زی‌ وه‌ك ڕادیۆم و یۆرانیۆم و له‌ ئه‌نجامی‌ سووتانی‌ خه‌ڵوزی‌ به‌ردین له‌ (0.3-5) مه‌وادی‌ كبریت و ڕێژه‌ی‌ (50%)ی خۆڵه‌مێشی‌ لێده‌كه‌وێته‌وه‌. ج‌- هۆكاره‌كانی‌ گواستنه‌وه‌: زۆربوونی ژماره‌ی ئۆتۆمبێل هۆكارێكی‌ گرنگ و به‌رده‌وامی‌ پیسبوونی‌ ژینگه‌یه‌، چونكه‌ ڕۆژ به‌ ڕۆژ ژماره‌ی‌ ئۆتۆمبێله‌كان له‌ زیادبووندان و بڕ و ڕێژه‌ی‌ ده‌ردانی‌ گازی‌ دوانه‌ ئۆكسیدی‌ كبریت و كاربۆن و یه‌كه‌م ئۆكسیدی‌ كاربۆنیش به‌رده‌وام زیاد ده‌بن كه‌ هۆكارێكن بۆ كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ هیمۆگلۆبینی‌ خوێن له‌ له‌شی‌ مرۆڤدا. د- پێكهاته‌ی‌ كلۆر و فلۆر و كاربۆن: ئه‌م گازه‌ له‌ ئامێره‌ ساردكه‌ره‌وه‌كانی وه‌ك یه‌خچاڵ و به‌فرگر و ...هتد ده‌رده‌چێت، بوونی‌ ئه‌م گازه‌ له‌ناو به‌رگی‌ گازیدا هۆكارێكه‌ بۆ داخورانی‌ چینی‌ ئۆزۆن و شیكردنه‌وه‌ی‌ پێكهاته‌ی‌ گازی‌ ئۆكسجین. ه‌- دیارده‌ی‌ گه‌رمبوونی‌ گۆی‌ زه‌وی‌: بوونی‌ گازی‌ دوانه‌ ئۆكسیدی‌ كاربۆن به‌ ڕێژه‌ی‌ (0.3%) له‌ هه‌وادا. ئه‌م دیارده‌یه‌ كاریگه‌ری‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر له‌ناوچوونی‌ كه‌رتی‌ كشتوكاڵی‌ و توانه‌وه‌ی‌ ناوچه‌ سه‌هۆڵبه‌ندانه‌كان و كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ بارانبارین و ڕه‌شه‌با و زیادبوونی‌ دیارده‌ی‌ به‌ بیابان بوون. دیارده‌ی‌ گه‌رمبوونی‌ گۆی‌ زه‌وی‌ له‌ئه‌نجامی‌ دوو كرداره‌وه‌ ڕووده‌دات: 1- ڕێگه‌دان به‌ تێپه‌ڕبوونی‌ تیشكی‌ خۆری‌ شه‌پۆل كورت به‌ چینی‌ به‌رگی‌ گازیدا و گه‌یشتنی‌ به‌ ڕووی‌ گۆی‌ زه‌وی‌. 2- ڕێگرتن له‌ تێپه‌ربوونی‌ به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ (زیاتر له‌ 90%)ی‌ تیشكی‌ زه‌وی‌ شه‌پۆل درێژ كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بۆشایی‌ ئاسمان له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ گازێكه‌وه‌ كه‌ ده‌بنه‌ ڕێگر له‌ تێپه‌ڕبوونی‌ ئه‌م تیشكانه‌ی‌ زه‌وی‌ وه‌كو گازی‌ دووه‌م ئۆكسیدی‌ كاربۆن، هه‌ڵمی‌ ئاو، كلۆر و فلۆر و كاربۆن، میسان، ئۆكسیدی‌ نیترۆز، ..... هتد). پیسبوون به‌هۆی‌ ئاو: ئاو پیس ده‌بێت به‌هۆی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ پاشه‌ڕۆی‌ سه‌ر ڕووی‌ زه‌وی‌، یان له‌ ئه‌نجامی‌ گۆڕینی‌ پێكهاته‌ سروشتییه‌كه‌ی‌ بۆ بارێكی‌ ناشاز. ئاشكرایه‌ كه‌ ئاو یه‌كێكه‌ له‌و توخمانه‌ی‌ كه‌ بنچینه‌ی‌ ژیانی‌ له‌سه‌ره‌ و هه‌ساره‌ی‌ زه‌ویش به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ هه‌ساره‌كانی‌ تری‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ خۆر به‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌ و پیسبوونیشی‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی‌ ترسناكه‌ له‌ ئێستا و ئاینده‌دا. هه‌روه‌ها تێڕژانی‌ نه‌وت و گاز و به‌نزین به‌هۆی‌ كه‌شتییه‌ بارهه‌ڵگره‌كانه‌وه‌، یاخود به‌هۆی بوونی چه‌ندین كارگه‌ی‌ پیشه‌سازی‌ له‌ كه‌نار ده‌ریاكاندا كه‌ بریتیین له‌ پیشه‌سازی‌ كیمیاویی‌ و پترۆكیمیاوی‌، ئه‌م كارگانه‌ له‌ دوای‌ پرۆسه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنان پاشه‌ڕۆكه‌یان ده‌خه‌نه‌ ناو ئاوه‌كه‌وه‌، ئه‌مه‌ش بێگومان له‌ دوو ڕوانگه‌وه‌ مه‌ترسی‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر ژیانی‌ مرۆڤ، له‌ لایه‌كه‌وه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ ژه‌هراویبوونی‌ ئاوی‌ ناوچه‌كه‌ و سه‌ره‌نجام بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ چه‌ندین نه‌خۆشی‌ بۆ ماوه‌یی‌، له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ له‌ناوچوونی‌ پێكهاته‌ زینده‌گییه‌كانی‌ ناو ئاوه‌كه‌ وه‌ك ماسی‌ و نه‌هه‌نگ و گیانداره‌ ئاوییه‌كانی‌ تر. به‌كارهێنانی‌ ده‌رمانی‌ مێرووكوژ: ده‌رمانی‌ مێرووكوژه‌كان به‌ یه‌كێك له‌ گرنگترین هۆكار داده‌نرێت له‌ پرۆسه‌ی‌ پیسكردنی‌ ژینگه‌ی‌ سروشت و مرۆیی‌ هه‌ساره‌كه‌مان به‌هۆی‌ به‌كارهێنانی‌ ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر له‌م ده‌رمانه‌ به‌تایبه‌تی‌ له‌ بواری‌ كشتوكاڵیدا. له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ ده‌زگای‌ (Oxfam) كه‌ له‌ ساڵی‌ (1984)دا ئه‌نجامیداوه‌، ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ به‌ سه‌دان هه‌زار كه‌س به‌هۆی‌ كاریگه‌ری‌ ئه‌م ماددانه‌ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌ وڵاته‌ دواكه‌وتووه‌كاندا، چونكه‌ به‌كارهێنانی‌ ئه‌م مادده‌یه‌ له‌ خاكدا ده‌بێته‌هۆی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ پێكهاته‌كانی‌ بۆ ناو سیستمی‌ خۆراكی‌ مرۆڤ، له‌ كاتی‌ به‌كارهێنانیشیدا مرۆڤ دووچاری‌ هه‌ڵاوسانی‌ گورچله‌ و له‌ناوچوونی‌ خرۆكه‌كانی‌ خوێن ده‌بێته‌وه‌. پیسبوونی‌ خۆراك: ئه‌م پیسبوونه‌ به‌ گرنگترین كێشه‌ی‌ كۆمه‌ڵگا پێشكه‌وتوو و دواكه‌وتووه‌كانیش داده‌نرێت، چونكه‌ ئاشكرایه‌ خۆراك ڕه‌گه‌زێكی‌ سه‌ره‌كیی‌ ژیانه‌، پیسبوونیشی‌ زه‌نگێكی‌ مه‌ترسییه‌ و ئاسایشی‌ خۆراك ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ به‌هۆی‌ خراپی‌ جۆری‌ خواردنه‌كه‌، یاخود بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ ئاژه‌ڵی‌ و ڕووه‌كی‌ كه‌ مرۆڤ دوای‌ خواردن و به‌كارهێنانیان تووشی‌ چه‌ندین ده‌ردی‌ كوشنده‌ ده‌بێت وه‌كو نه‌خۆشی‌ تای ماڵتا و هه‌وكردنی‌ جگه‌ر و به‌دخۆراكی‌ و كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ كالسیۆم له‌ناو له‌شدا. ئه‌م پیسبوونه‌ش له‌ئه‌نجامی‌ پیسبوونی‌ ئاوی‌ ژێر زه‌وی ڕووده‌دات به‌هۆی‌ فڕێدانی‌ پاشه‌ڕۆی كارگه‌ پیشه‌سازییه‌كان، به‌تایبه‌تی‌ ئه‌و پاشه‌ڕۆیانه‌ی‌ كه‌ پێكهاته‌ی‌ كیمیاوی یان مادده‌ی‌ تیشكده‌ریان له‌گه‌ڵدایه‌ و له‌گه‌ڵ ئاوی‌ باراندا ده‌چنه‌ ناو زه‌وی‌ و له‌گه‌ڵ ڕووه‌كه‌كه‌ یه‌كده‌گرن، یاخود بوونی‌ بارینی‌ ترشه‌باران به‌سه‌ر ڕووه‌كدا. پاشه‌ڕۆكان: زۆربوونی‌ پاشه‌ڕۆكان له‌ناو شاره‌كاندا به‌ بنه‌مایه‌كی‌ گرنگی‌ پیسبوونی‌ ژینگه‌ داده‌نرێت، به‌تایبه‌تی‌ له‌ ڕۆژگاری‌ ئه‌مڕۆماندا به‌هۆی‌ ئه‌و چالاكییه‌ جۆراوجۆرانه‌ی‌ كه‌ مرۆڤ ڕۆژانه‌ ئه‌نجامی‌ ده‌دات له‌ناو شوێنه‌كانی‌ به‌رهه‌مهێنان، سه‌ره‌نجام ده‌بێته‌هۆی‌ كه‌ڵه‌كه‌بوونی‌ پاشه‌ڕۆكان و پێویسته‌ ئه‌م پاشه‌ڕۆیانه‌ چ هی‌ ماڵان بێت یاخود هی‌ كارگه‌ پیشه‌سازییه‌كان له‌ناو جه‌رگه‌ی‌ شاردا دووربخرێته‌ بۆ شوێنێكی‌ دوور، یان هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵێكی‌ گه‌وره‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ شار و پاشان داپۆشینی‌ ئه‌م چاڵانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ نه‌بێته‌هۆی‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشی‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ڕێگایه‌ش دروست نییه‌، چونكه‌ سه‌ره‌نجام ده‌بێته‌هۆی‌ پیسبوونی‌ خاك و خۆراك. باشترین ڕێگاش كه‌ ئه‌مڕۆ جیهان ده‌یگرێته‌به‌ر بۆ ڕزگاربوون له‌م كێشه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌یان بۆ دروستكردنی‌ كه‌لوپه‌لێكی‌ تر.