بەبۆنەی رۆژی جیهانی ئاو
مه‌ترسیه‌كانی ئێستاو ئاینده‌ی ئاو
   
(24/3/2015)



شوان جاف
ئاو پێك دێت له‌ دوو گه‌ردیله‌ گازی (H2) و یه‌ك گه‌ردیله‌ گازی (O) كه‌له‌ ژێر په‌ستانێكی هێجگار به‌رزدا ئه‌م كارلێكه‌ ڕووی داوه‌ , ئاو به‌پێی ئه‌م شێوه‌ كیمیاییه‌ پێكدێت (H2 +O = H2O) هه‌روه‌ها ئاو له‌ پله‌ی (100) سه‌دیدا ئه‌كوڵێت و ئه‌مه‌ش له‌ڕووی گه‌ردیله‌یه‌ و گۆشه‌كانی پێكه‌وه‌ به‌ستنی گه‌ردیله‌كاندا گۆڕانكاریه‌كان ڕوو ده‌دات به‌و شێوه‌یه‌ گۆشه‌ی گه‌ردیله‌ی ئاو له‌ پله‌ی گه‌رمی ئاسایدا (104) پله‌یه‌ و له‌كاتی به‌ستندا ئه‌م گۆشه‌یه‌ ئه‌بێته‌ (سفر) پله‌ و له‌كاتی كوڵاندا گۆشه‌كه‌ی ده‌بێته‌ (180) پله‌ .
ئاو: پێكهاته‌یه‌كی بێتامی بێ‌ بۆنی بێ‌ ڕه‌نگه‌ هه‌رگۆڕانكاریه‌ك له‌م سیفه‌تانه‌دا روودا ئه‌وا ئاو مانای سروشتی خۆی له‌ده‌ست ئه‌دات.
ڕووبه‌ری ئاوه‌كانی جیهان: به‌پێی لێكۆڵینه‌وكان له‌ (70%) ڕووی هه‌ساره‌ی زه‌وی ئاو دایپۆشیوه‌ به‌ قوڵای جیاواز كه‌ قوڵترین شوێن دورگه‌كانی (ماریانایه‌)له‌ خۆرهه‌ڵاتی ووڵاتی فلیپین قوڵایه‌كه‌ی
(10911)م یان(35797) پێ, به‌شێوه‌ی جۆری جیاواز كه‌ ئه‌وانیش ئاو به‌ شێوه‌ی ( ئاوی سوێر , ئاوی سازگار , سه‌هۆڵ) . ئه‌گه‌ر دابه‌ش كردنێكی تر بۆئه‌م شێوازانه‌ش بكه‌ین ده‌بینین كه‌ (97%) ئاوی سوێره‌ به‌كه‌ڵكی خواردنه‌وه‌ نایه‌ت ڕاسته‌وخۆ به‌ڵكو پێویستی به‌ (پاڵفته‌ كردنی یه‌ك لیتر ئاو ، (5) دۆلاری ئه‌مریكی تێده‌چێت) ئه‌وه‌شی ئه‌مێنێته‌وه‌ ئاوی سازگاره‌ و سه‌هۆڵه‌(شیرین) كه‌ (3%) ئاوی هه‌ساره‌ی زه‌وی پێكده‌هێنێت .
به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌ نوێیه‌كان ئه‌وبڕه‌ ئاوه‌ سازگاره‌ی كه‌ هه‌مانه‌ (2,2) ده‌ستی مرۆڤی پێگه‌شتووه‌و پیسی كردوه‌ ، ئه‌وه‌شی ماوه‌ته‌وه‌ (0.8%) له‌ ژێر زه‌وی و له‌ ناوچه‌ به‌فرین و كێڵگه‌ سه‌هۆڵَینه‌كاندا له‌ چاوه‌ڕوانی ده‌ست لێدانی مرۆڤن, ئه‌گه‌ر چاوێك به‌ ئاماره‌ جیهانیه‌كاندا بگێڕین ئه‌وا ده‌بینین ته‌نها له‌ ماوه‌ی ساڵی (2007) دا (600-700) ملیار /م3 ئاو به‌ ئاوه‌ڕۆ و زێرابه‌كان پیسبووه‌ ته‌نها (12)ملیار/م3 خاوێن كراوه‌ته‌وه‌ ئه‌ویش (9)ملیارد/م3 ووڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكاو , (3)ملیارد / م3 ووڵاتانی ئه‌ورووپا.
جیهانی ئه‌مڕۆ له‌ پلان ڕێژی دایه‌ بۆ پاراستنی ئاو دابین كردنی ئاو له‌م بواره‌شدا ووڵاتان دابه‌ش ده‌بن به‌سه‌ر سێ‌ گروپدا ئه‌وانیش ووڵاتانی (تێر ئاو , ووڵاتانی مام ناوه‌ند , ووڵاتانی كه‌م ئاو) , به‌پێی لێكۆڵینه‌ زانستیه‌كان ووڵاتانی كه‌م ئاو ووڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ندی گه‌وره‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ ووڵاتانی هنده‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات تا ووڵاتی
مغریبی عه‌ره‌بی و ژماره‌یان (17) ووڵاته‌ كه‌ بڕوا وایه‌ له‌ سه‌ره‌تای ساڵی( 2015 ) ئه‌م گیروگرفته‌ به‌ڕوونی ڕه‌نگ ئه‌داته‌وه‌ له‌م ووڵاتانه‌دا به‌پێی ئاستی ئه‌م قه‌یرانه‌ پۆلێن ده‌كرێن به‌م شێوه‌یه‌ (ئێران , عێراق , سوریا , قه‌ته‌ر , ئیماراتی عه‌ره‌بی , سعودیه‌, كوێت , بحرین
,ئیسرائیل , ئه‌رده‌ن, ئه‌فغانستان , پاكستان , هندستان , مصر , سودان , جه‌زائیر , لیبیا) . چه‌ندین ووڵاتی ئه‌فریقی بیابان نشین . بۆ نموونه‌ ووڵاتانی كه‌نداوی عه‌ره‌بی ئاوی ژێره‌زوویان به‌ته‌واوی له‌ده‌ست داوه‌ و ئاوی سوێری ده‌ریا به‌ شێوه‌ی داچۆڕین جێگه‌ی ئه‌و ئاوه‌ به‌كارهاتووه‌ی گرتۆته‌وه‌ , ووڵاتی هندستان تا ساڵی (2005) ژماره‌ی
بیره‌كانی ئاوی گه‌شتۆته‌ (21)ملیۆن بیر كه‌ له‌ (30%) ووشكی كردوه‌ هه‌روه‌ها ووڵاتی عێراق ڕووبه‌ری به‌ بیابان بوون له‌ (60%) وه‌ به‌رزبوه‌ته‌وه‌ بۆ (72%). به‌پێی ئاماری نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان كه‌ له‌ساڵی (2008) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ چه‌ندین نموونه‌ی تری كاره‌ساتی بێ‌ ئاوی له‌م ووڵاتانه‌دا ده‌ست نیشان كردووه‌.
چاوه‌ڕوان ده‌كرێت له‌ ساڵانی (2025) زۆرێك له‌م ووڵاتانه‌ به‌تایبه‌تی ووڵاتانی به‌رهه‌م هێنی نه‌وت هه‌ر به‌رمیلێك نه‌وت به‌رامبه‌ر چه‌ند به‌رمیل ئاوی سازگار بگۆڕنه‌وه‌ (ئاوی خاوێن بۆ خواردنه‌وه‌) , به‌گشتی جیهان ڕووبه‌ڕووی دۆخێكی نه‌خوازراو ئه‌بێته‌وه‌ كه‌ پێشبینی ده‌كرێت تا
ساڵی (2058) زۆرینه‌ی زینده‌وران ئه‌م سه‌ر زه‌ویه‌ بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ به‌جێ‌ بهێڵن به‌تایبه‌تی (ماسی , هه‌نگ , پاندا ) وه‌ به‌پێی ئاماره‌كان ڕۆژانه‌ (50) جۆر زینده‌وه‌ر بۆ هه‌میشه‌ ماڵئاوایمان لێده‌كه‌ن (ئه‌گه‌ر بزانی خۆراكی هه‌رچواركه‌س له‌ ڕۆژێكدا یه‌كێكیان ماسی ده‌خوات , هه‌نگ یه‌كێكه‌ له‌ومێروانه‌ زۆر گرنگه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی تۆی گوڵه‌ باشه‌كان)
له‌سه‌ره‌تای ساڵی (2014 )میدیاجیهانیه‌كان ئه‌و پێشبینیه‌یان بڵاوكردوه‌ كه‌ تا ساڵی (2100 ) هه‌مووئاوی جیهان، به‌ده‌ستی مرۆڤ و چالاكیه‌كانی پیس ده‌بن. ئه‌مه‌ش زه‌نگێكی ترسناكه‌ بۆ ئاینده‌ی هه‌ساره‌كه‌مان هه‌رچه‌نده‌ زاناكان گه‌شبینن و ڕایان وایه‌ هه‌ساره‌كه‌مان توانای خۆ بژێوی (12)ملیارد مرۆڤ ده‌بێت به‌و
مه‌رجه‌ی (30%) هه‌رێمی بیابانه‌كان ببوژێنرێته‌وه‌. ژماره‌كان و ئاماره‌كان ڕۆژ به‌ڕۆژ مه‌ترسیاكانمان بۆ ده‌رده‌خه‌ن ئه‌ویش به‌ هۆی ئه‌وبه‌رده‌وامیه‌ی مرۆڤ هه‌یه‌تی له‌ خاپوور كردنی ژینگه‌كه‌یدا له‌ پێناو به‌ده‌ست خستنی دراوێكی تر , بۆیه‌ پێویسته‌ له‌ ئێستا جی بكه‌ین ؟ ڕه‌وتی پێشكه‌وتن ڕاگرین یان دڵی سه‌رمایه‌داران پربكه‌ین له‌ به‌زه‌ی ، به‌هه‌ر حاڵ ئه‌وه‌ی تا ئیسَتا وه‌ك پێویستی سه‌رده‌م باس ده‌كرێت
ئه‌وه‌یه‌ كه‌ :
1- له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی فشار بخرێته‌ سه‌ر ئه‌ووڵاتانه‌ی كه‌پیسكه‌ری سه‌ره‌كی ژینگه‌ن ، په‌یڕه‌وی یاسا ژینگه‌ی و ڕێككه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان نابن و ووڵاتانی تازه‌ پێگه‌شتووش ئاڕاسته‌ بكرێن بۆ دروست كردنی پیشه‌سازیه‌كی سه‌وز.
2- كاراكردنی ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و ناوه‌نده‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ی ژینگه‌یی به‌ هاوكاری میدیاكان تا ئه‌و په‌یامه‌ بگاته‌ هه‌مووان.
3- یاساكانی سزا و پاداشت ڕه‌چاوبكرێت و لۆبی به‌هێزی له‌ ناو نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كاندا بۆ دروست بكرێت تا بتوانرێت ڕۆڵی خۆی بگێرێت له‌ به‌ر گرتن به‌م قه‌یرانه‌.
4- گیروگرفتی ئاوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان له‌ رێگه‌ی لێكتێگه‌شتن و گفتوگۆو به‌ چاودێری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان چاره‌سه‌ر بكرێت.
پێویسته‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆی ووڵاتان له‌ ڕێگه‌ی ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌ ئامۆژگاری بكرێن و هۆشیار بكرێنه‌وه‌ له‌ چۆنیه‌تی هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ ئه‌وبڕه‌ ئاوه‌ی هه‌یه‌ له‌ جیهانداكه‌ گرنگترین ئه‌و
ڕێگایانه‌ی پێویسته‌ بیگرینه‌ به‌ر ئه‌وانیش :
1- ستراتیجی ئاو.
2- سیاسه‌تی ئاو.
3- به‌ڕێوه‌بردی ئاو.
4- چاره‌سه‌ری ئاو.
ئه‌م ڕێ‌ وشوێنانه‌ ئه‌گه‌ر بگیرێته‌به‌ر ئه‌وا گه‌ره‌نتی ئاوی هه‌ر ووڵاتێك ده‌كرێت هه‌رچه‌ند ئه‌مه‌ش په‌یوه‌نده‌ به‌ باری ئابووری و ڕۆشنبیری و جۆری حكومڕانی هه‌ر ووڵاتێكه‌وه‌ هه‌یه‌.
سه‌رچاوه‌كان
1- گیرو گرفتی ئاو له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست , كۆمه‌ڵێك مامۆستای زانكۆ , ساڵی 2005
2- پ.د.دڵشاد گه‌نجۆ احمد ,سیمینار ی (كاریگه‌ری ئاو له‌ ئاینده‌دا) ,هه‌ولێر ,14/1/2014
3- مقدمه‌ فی علم السموم التلوپ البیئی , عبدلله ابراهیم محمد, گبعه‌ منشورات جامعه‌ قاز یونس . بنغازی
4- التلوپ البئی أزمه‌ العصر ,د.عبدالاله الحسین الصگوف,دیمشق –السوریا, گبعه‌ 2005-2006
5- تلوپ الما‌و .أ.د. السید احمد الخگیب , استاژ علوم الاراچی ه‌المیاه , گبعه‌ 2006.
6- التلوپ مشكله‌ العصر , تألیف د.أحمد مدحت اسلام ,سلسله‌ كتبپقافیه‌ شهریه‌ یمدرها المجلس الوگنی للپقافه‌ الفنون و الاداب – الكویت , 1993
لە گۆڤاری ژینگەی كوردستان وەرگیراوە